शरणार्थी शिविर नाममा जस्तै, साँच्चिकै बस्ती बन्दै?

शरणार्थी शिविर नाममा जस्तै, साँच्चिकै बस्ती बन्दै?

बेलडाँगी/शनिश्चरे — कुनै समय ‘भुटानी शरणार्थी शिविर’ भनेर चिनिने ठाउँहरू अहिले विस्तारै ‘भुटानी शरणार्थी बस्ती’ र ‘शरणार्थी बस्ती’का नामले चिनिन थालेका छन्। नाम फेरिएको यो परिवर्तन केवल शब्दको परिवर्तन हो कि त्यसले यहाँ बसोबास गर्ने मानिसहरूको भविष्यतर्फ पनि कुनै संकेत गरिरहेको छ?

भुटानबाट विस्थापित भएर लामो समयदेखि नेपालमा बस्दै आएका भुटानी शरणार्थीहरूको जीवनको एउटा ठूलो हिस्सा शिविरमै बितेको छ। झापा र मोरङका विभिन्न शिविरमा वर्षौँ बिताएका उनीहरूमध्ये ठूलो संख्या तेस्रो मुलुक पुनर्वासमार्फत विभिन्न देशमा पुगेका छन्। तर पुनर्वासको प्रक्रियाबाट बाहिर रहेका शरणार्थीहरूको एउटा हिस्सा अझै नेपालमै छ।

अहिले झापाको दमक–३ स्थित बेलडाँगी र मोरङको पथरीशनिश्चरे क्षेत्रमा रहेका शरणार्थी समुदायका लागि ‘शिविर’ शब्द आफैँमा पुरानो इतिहास बन्दै गएको छ।

‘शिविर’बाट ‘बस्ती’सम्म

भुटानी शरणार्थी शिविरहरू लामो समयसम्म अस्थायी बसोबासका रूपमा स्थापित थिए। तर दशकौँ बित्दै जाँदा ती ठाउँमा घर बने, परिवार हुर्किए, बालबालिका जन्मिए, विद्यालय गए, स्वास्थ्य संस्था र अन्य सेवा विस्तार भए। मानिसहरूको दैनिक जीवन पनि त्यही भूगोलसँग जोडिँदै गयो।

यही परिवर्तनसँगै ‘शिविर’को सट्टा ‘बस्ती’ शब्द प्रयोग गर्ने अभ्यास पनि देखिन थालेको हो।

UNHCR को पहल र नेपाल सरकारसँगको समन्वयमा शिविरको नाम परिवर्तन गरिएको विषयले शरणार्थी समुदायभित्र भने सुरुदेखि नै विभिन्न बहस जन्माएको थियो।

कतिपयका लागि ‘बस्ती’ शब्द स्वीकार्य थियो। नेपालमै बसेर आफ्नो भविष्य खोजिरहेका मानिसहरूका लागि यसले स्थायित्वको अनुभूति दिन्थ्यो।

तर अर्कोतर्फ, भुटान फर्किने सपना बोकेका वा अझै आफ्नो देश फर्किन चाहने शरणार्थीका लागि ‘शिविर’बाट ‘बस्ती’तर्फको परिवर्तनलाई फरक ढंगले हेरियो।

उनीहरूका लागि प्रश्न थियो—नाम परिवर्तनसँगै के हाम्रो स्वदेश फर्किने सपना पनि बिस्तारै हटाइँदैछ?

त्यसैले यो विषय केवल नामको विवाद थिएन। यसको पछाडि शरणार्थीहरूको भविष्य, स्वदेश फिर्तीको चाहना र तेस्रो मुलुक पुनर्वाससँग जोडिएका गहिरा भावनाहरू थिए।

पुनर्वासले बदलिदिएको शिविर

समयसँगै तेस्रो मुलुक पुनर्वासले भुटानी शरणार्थी समुदायको स्वरूप नै परिवर्तन गरिदियो।

UNHCR का अनुसार सन् २००७ देखि २०१६ सम्मको पुनर्वास प्रक्रियामा १ लाख १३ हजारभन्दा बढी भुटानी शरणार्थी विभिन्न तेस्रो मुलुकमा पुनर्वास भएका थिए।

त्यसपछि शिविरमा बाँकी रहेको जनसंख्या क्रमशः घट्दै गयो।

पुनर्वाससँगै शिविरको पुरानो सामाजिक संरचना पनि परिवर्तन भयो। पहिले एउटै शिविरमा ठूलो परिवार, आफन्त र छिमेकीहरूको बाक्लो उपस्थिति हुन्थ्यो। अहिले त्यही परिवारका सदस्यहरू अमेरिका, अस्ट्रेलिया, क्यानडा, बेलायतलगायत विभिन्न देशमा पुगेका छन्।

शिविरमा बाँकी रहेकाहरूका लागि भने जीवनको अर्को प्रश्न सुरु भयो—अबको भविष्य कहाँ छ?

सहयोग घट्दै गयो, आत्मनिर्भरता बढाउने प्रयास

तेस्रो मुलुक पुनर्वासको प्रक्रिया बन्द भएपछि शिविरमा रहेका मानिसका लागि पहिलेको जस्तो पुनर्वासको विकल्प बाँकी रहेन। त्यससँगै अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगको स्वरूप पनि परिवर्तन हुँदै गयो।

स्वास्थ्य र शिक्षाजस्ता क्षेत्रमा पहिले प्रत्यक्ष रूपमा दिइँदै आएको सहयोग क्रमशः स्थानीय प्रणालीसँग जोड्ने दिशामा अघि बढेको देखिन्छ।

यसलाई केही शरणार्थीहरूले ‘सहयोग घटेको’ रूपमा अनुभव गरेका छन् भने केहीले यसलाई आत्मनिर्भरतातर्फको परिवर्तनका रूपमा हेरेका छन्।

UNHCR ले नेपालमा शरणार्थी समुदायका लागि संरक्षणसँगै जीविकोपार्जन र आत्मनिर्भरता बढाउने कार्यक्रमहरूमा पनि काम गर्दै आएको छ।

शरणार्थी र स्थानीय समुदायलाई एउटै परियोजनामा जोड्दै

यही क्रममा शरणार्थी र स्थानीय समुदायबीचको आर्थिक सम्बन्धलाई बलियो बनाउने कार्यक्रमहरू पनि अघि बढेका छन्।

UNHCR र LWF Nepal लगायतका संस्थासँगको सहकार्यमा जीविकोपार्जनसँग सम्बन्धित विभिन्न कार्यक्रम सञ्चालन भएका छन्। पशुपालन, बाख्रापालन, बंगुरपालन, कृषि तथा अन्य आयआर्जनका गतिविधिमार्फत शरणार्थी र स्थानीय समुदायलाई एउटै आर्थिक गतिविधिमा जोड्ने प्रयास गरिएको छ।

यसको एउटा उद्देश्य शरणार्थीलाई केवल राहतमा निर्भर समुदायको रूपमा नराखी आफ्नो आयआर्जन गर्न सक्ने बनाउनु हो।

तर यही परिवर्तनलाई शरणार्थी समुदायभित्र सबैले एउटै आँखाले हेरेका छैनन्।

कसैका लागि यो आत्मनिर्भर बन्ने अवसर हो।

कसैका लागि भने यही प्रक्रियाले शरणार्थी मुद्दालाई बिस्तारै सामान्य स्थानीय बसोबासको मुद्दामा बदल्दै गएको अनुभूति दिएको छ।

‘स्वदेश फर्किने सपना’ कहाँ पुग्यो?

भुटानी शरणार्थी समुदायमा वर्षौँदेखि दुईवटा ठूला आकांक्षा देखिन्थे—स्वदेश फर्किने वा तेस्रो मुलुकमा पुनर्वास हुने।

तेस्रो मुलुक पुनर्वास ठूलो संख्यामा सम्पन्न भयो। तर नेपालमै रहेका शरणार्थीहरूको स्वदेश फर्किने आकांक्षा भने अझै समुदायभित्र सुनिन्छ।

त्यसैले बस्तीको नामकरण, स्थानीयकरण, जीविकोपार्जन र स्थानीय सेवासँगको एकीकरणलाई केही मानिसहरूले सकारात्मक रूपमा लिन्छन् भने केहीले यसलाई शरणार्थी मुद्दा स्थायी रूपमा नेपालमै राख्ने प्रक्रियाको सुरुआतका रूपमा व्याख्या गर्छन्।

तर यी व्याख्याहरूबीच एउटा कुरा स्पष्ट छुट्याउन आवश्यक छ—कुनै ठाउँलाई ‘बस्ती’ भनिनु मात्रले त्यहाँका मानिसको कानुनी हैसियत स्वतः परिवर्तन हुन्छ भन्ने हुँदैन।

नाम परिवर्तन र कानुनी/राजनीतिक समाधान एउटै कुरा होइनन्।

तर जमिनमा देखिँदैछ अर्को तस्वीर

कागज र नीतिको भाषाभन्दा बाहिर गएर हेर्दा भने बेलडाँगी र शनिश्चरेको तस्वीर फरक देखिन्छ।

दशकौँदेखि एउटै ठाउँमा बस्दै आएका परिवारका घर छन्। बालबालिका यहीँ हुर्किएका छन्। कतिपयले स्थानीय बजारमा व्यवसाय गरेका छन्। कतिपयको रोजगारी वरपरका क्षेत्रमा जोडिएको छ।

छिमेकी नेपाली समुदायसँगको सामाजिक सम्बन्ध पनि पुरानो हुँदै गएको छ।

अर्थात्, मानिसहरूको जीवन व्यवहारले एउटा अस्थायी शिविरलाई बिस्तारै बसोबासको वास्तविक थलोमा परिवर्तन गरिरहेको छ।

त्यसैले अहिलेको प्रश्न केवल ‘शिविरको नाम के हो?’ भन्ने होइन।

प्रश्न हो—दशकौँदेखि बस्दै आएको ठाउँको भविष्य के हुन्छ?

के शिविर आफैँ बस्ती बन्दै गएको हो?

सायद यसको उत्तर न पूर्ण रूपमा ‘हो’ भन्न सकिन्छ, न ‘होइन’।

यदि बस्ती भन्नाले घर, परिवार, स्थानीय अर्थतन्त्र, विद्यालय, स्वास्थ्य, रोजगारी र सामाजिक सम्बन्धसहितको दैनिक जीवन बुझिन्छ भने, लामो समयदेखि शिविरमा बस्दै आएका समुदायमा त्यस्ता धेरै विशेषता विकास भइसकेका छन्।

तर यदि बस्ती भन्नाले स्थायी कानुनी बसोबास, नागरिकता वा जग्गाको पूर्ण स्वामित्वसहितको अन्तिम समाधान बुझिन्छ भने त्यो प्रश्न अझै अलग र जटिल छ।

यही अन्तरले अहिलेको बहसलाई जन्म दिएको छ।

‘शरणार्थी शिविर’बाट ‘शरणार्थी बस्ती’—यो केवल नाम परिवर्तन हो कि भविष्यको संकेत?

एकातिर पुनर्वासबाट बाहिर रहेका मानिसहरूका लागि नेपालमै जीवन चलाउने वास्तविकता छ। अर्कोतिर वर्षौँदेखि मनमा रहेको स्वदेश फर्किने सपना पनि छ।

तेस्रो मुलुक पुनर्वासको ढोका बन्द भइसकेपछि र शिविरमा बस्ने मानिसहरूको संख्या घट्दै गएपछि अब बाँकी समुदायको भविष्यबारे नयाँ बहस आवश्यक देखिन्छ।

किनकि समयले एउटा कुरा प्रमाणित गरिसकेको छ—

शिविर अस्थायी भनेर सुरु भएको थियो, तर यहाँ धेरै मानिसको जीवन अस्थायी रहेन।

दशकौँको बसाइँ, परिवार, सम्बन्ध, रोजगारी र सम्झनाले त्यसलाई एउटा वास्तविक बसोबासमा बदल्दै लगेको छ।

अब प्रश्न यही हो—

शरणार्थी शिविरलाई बस्ती नाम दिइँदैमा के शरणार्थीको कथा सकिन्छ?

वा त्यसले अर्को नयाँ अध्याय सुरु गर्छ?