हिजो अभावमा पनि खुसी थियौँ, आज सुविधामा के खोज्दैछौँ?समय फेरियो, सुविधा बढ्यो तर जीवन कति बदलियो?

हिजो अभावमा पनि खुसी थियौँ, आज सुविधामा के खोज्दैछौँ?समय फेरियो, सुविधा बढ्यो तर जीवन कति बदलियो?

यो लेख अलि लामो छ। तर पढ्दै जाँदा सायद तपाईंलाई लामो लाग्ने छैन। कुनै हरफले तपाईंलाई आफ्नो बाल्यकाल सम्झाउनेछ, कुनै प्रसङ्गले गाउँको आँगन, खोलाको किनार, मामाघर जाने बाटो वा चाडपर्वका ती रमाइला दिनमा फर्काउनेछ। कतै पुराना साथी सम्झिनुहोला, कतै आमाबुबाको अनुशासन र माया, अनि कतै आफ्नै छोराछोरीको आजको जीवनसँग तुलना गर्न मन लाग्ला। त्यसैले समय मिले अन्त्यसम्म पढ्नुहोस् सायद यो लेखमा तपाईंले कथा मात्र होइन, आफ्नै जीवनको केही अंश पनि भेट्नुहुनेछ।

आजभन्दा केही दशकअघिको जीवन र आजको आधुनिक जीवनलाई तुलना गर्दा परिवर्तन केवल प्रविधिमा मात्र होइन, हाम्रो सोच, व्यवहार, सम्बन्ध, स्वास्थ्य, संस्कार र दैनिक जीवनशैलीमा समेत स्पष्ट देखिन्छ। त्यो बेला बिजुली थिएन, तर आँगनभरि खेल्ने बालबालिकाको हाँसोले घर उज्यालो हुन्थ्यो। फोन थिएन, तर परिवार, साथीभाइ र छिमेकीबीच कुराकानीको कमी थिएन। गाडी थिएन, तर मानिसहरू घण्टौँ वा दिनौँ हिँडेर पनि गन्तव्यमा पुग्थे। सुविधा कम थियो, पैसा थोरै थियो, तर एकअर्काका लागि समय प्रशस्त थियो। आज बिजुलीले घर उज्यालो छ, फोनले संसार नजिक छ र गाडीले दूरी छोट्याएको छ; तर कहिलेकाहीँ एउटै घरभित्रका मानिसबीचको दूरी भने बढ्दै गएको अनुभूति हुन्छ।

त्यो बेला विद्यालय थोरै थिए र पढ्ने अवसर पनि सबैका लागि सहज थिएन। धेरै आमाबुबा आफैँ शिक्षित थिएनन्, तर छोराछोरीलाई अनुशासन, इमानदारी, मेहनत, जिम्मेवारी, ठूलालाई सम्मान र सानालाई माया गर्न सिकाउँथे। शिक्षकप्रतिको सम्मान विशेष हुन्थ्यो। बाटोमा शिक्षक भेट्दा पनि आदरपूर्वक अभिवादन गरिन्थ्यो, उहाँहरूको अगाडि अनुशासनमा बसिन्थ्यो र शिक्षकले दिएको शिक्षा तथा सुझावलाई जीवनको मार्गदर्शनका रूपमा लिइन्थ्यो। शिक्षकको सम्मान विद्यालयको ढोकामा सकिँदैनथ्यो त्यो सम्मान घर र समाजसम्म पुग्थ्यो। आज विद्यालय, कलेज र विश्वविद्यालय धेरै छन् शिक्षा हासिल गर्ने अवसर पनि व्यापक छ। तर शिक्षासँगै शिक्षकप्रतिको सम्मान, अनुशासन र जिम्मेवारीको संस्कारलाई पनि उत्तिकै जोगाउन आवश्यक छ।

परीक्षाको समय आउँदा त झन् छुट्टै माहोल हुन्थ्यो। परीक्षाको केही दिनअघिदेखि किताब, कापी र नोटहरू जम्मा गरेर तयारी सुरु हुन्थ्यो। कहिलेकाहीँ रातभर जाग्राम बसेर पढिन्थ्यो। गणितका कठिन हिसाब मिलाउन नजिकका साथीहरू जम्मा हुन्थे एउटाले नबुझे अर्कोले सिकाउँथ्यो, फेरि अर्को प्रश्नमा सबैको टाउको दुख्थ्यो। पढाइको बीचमा भान्सामा गएर चटपटे बनाइन्थ्यो, खाँदै गफ गरिन्थ्यो र फेरि गणितका हिसाबमा फर्किइन्थ्यो। त्यो सामूहिक पढाइमा परीक्षा पास गर्ने चिन्ता पनि थियो, मित्रताको मिठास पनि थियो। आज इन्टरनेटमा केही सेकेन्डमै उत्तर, भिडियो पाठ र अनेक शैक्षिक सामग्री पाइन्छन्। त्यो ठूलो सुविधा हो, तर साथीको घरमा किताब बोकेर पुगेर “यो हिसाब मलाई सिकाइदेऊ न” भन्ने आत्मीयताको आफ्नै स्वाद थियो।

गाउँको जीवन आफैँमा अर्को ठूलो विद्यालय थियो। कुन मौसममा कुन बाली लगाउने, गाईवस्तु कसरी हेरचाह गर्ने, दाउरा पानीको व्यवस्था कसरी गर्ने, आगो कसरी बाल्ने, तरकारी कसरी फलाउने र समुदायमा कसरी मिलेर बस्ने भन्ने ज्ञान दैनिक जीवनबाटै सिकिन्थ्यो। पाँच छ वर्षको उमेरदेखि नै बालबालिकाले आफ्नो थाल सम्हाल्ने, घरका साना काम गर्ने र भान्सामा सघाउने जस्ता व्यावहारिक सीप सिक्न थाल्थे। उमेर बढ्दै जाँदा खाना पकाउने, खेतबारीमा सघाउने र आफ्ना कामको जिम्मेवारी लिने बानी बसिसकेको हुन्थ्यो। आज ज्ञानका स्रोत असंख्य छन्; तर कतिपय १२–१३ वर्षका बालबालिकालाई समेत खाना तयार पारिदिने, सामान मिलाइदिने र दैनिक साना काम आमाबुबाले नै गरिदिनुपर्ने अवस्था देखिन्छ। बालबालिकालाई माया र सुविधा दिनु आवश्यक छ, तर उनीहरूलाई आत्मनिर्भर बनाउने जीवन सीप सिकाउनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ।

पुरानो समयका बालबालिकाको संसार चार भित्ताभित्र होइन, खुला आकाशमुनि थियो। साथीहरू जम्मा भएर फुटबल, कबड्डी, डन्डीबियो, लुकामारी र अनेक स्थानीय खेल खेल्थे। नदीमा पौडी खेल्नु, जंगल र खेतबारी घुम्नु, खोलाको किनारमा वनभोज गर्नु र गाउँको मेलामा रमाउनु आफैँमा ठूलो मनोरञ्जन थियो। महँगा खेलौना थिएनन्, तर खेल्ने साथीको कमी थिएन। मित्रता पनि फरक थियो साथी भेट्न फोन गरेर समय लिनुपर्दैनथ्यो उसको घरअगाडि पुगेर नाम बोलाएपछि भेट हुन्थ्यो। दुःख पर्दा बोलाउनुअघि साथी र छिमेकी आइपुग्थे। आज सामाजिक सञ्जालमा सयौँ वा हजारौँ “साथी” हुन सक्छन्, तर मनको दुःख खुलेर सुनाउन सकिने वास्तविक साथी कति छन् भन्ने प्रश्न महत्वपूर्ण बनेको छ। आजका बालबालिकासँग मोबाइल, कम्प्युटर, भिडियो गेम र संसारभरको मनोरञ्जन हातमै छ, तर आफ्नै छिमेकका बालबालिकासँग खेल्ने, माटोमा दौडिने र प्रकृतिसँग जोडिने अवसर कम हुँदै गएको देखिन्छ।

खेतीपाती पुरानो समाजमा केवल जीविकोपार्जनको माध्यम थिएन, परिवार र समुदायलाई जोड्ने आधार पनि थियो। धान रोप्ने, मकै गोड्ने, बाली काट्ने वा घर बनाउने बेला गाउँमा मेलापात र पर्म चल्थ्यो। आज एउटाको खेतमा सबै मिलेर काम गर्थे, भोलि अर्काको खेतमा पुग्थे। पैसाको हिसाबभन्दा श्रमको साटासाट र सहयोगको भावना ठूलो थियो। खेतमा काम गर्दागर्दै गीत गाइन्थ्यो, हाँसो चल्थ्यो र कठिन काम पनि सामूहिक रमाइलोमा परिणत हुन्थ्यो। छिमेकीको अर्थ पनि गहिरो थियो। घरमा नुन सकिएदेखि बच्चा बिरामी पर्दासम्म, खेतको कामदेखि पारिवारिक संकटसम्म सबैभन्दा पहिले छिमेकी नै उपस्थित हुन्थ्यो। घरमा कोही नभए छोराछोरी र पशुपन्छीसमेत छिमेकीले हेरिदिन्थे। आज कृषि प्रविधि, मेसिन, यातायात र विभिन्न सेवाले जीवन धेरै सहज बनाएका छन्, तर छेउको घरमा को बस्छ भन्ने समेत थाहा नहुने अवस्था आयो भने सुविधाको बीचमा समुदायको त्यो पुरानो आत्मीयता हराउन सक्छ।

आफन्तसँगको सम्बन्ध र चाडपर्वको अनुभव पनि निकै फरक थियो। मामाघर जानु भनेको आजजस्तो गाडी चढेर केही घण्टामा पुग्नु मात्र थिएन; कहिलेकाहीँ एक दुई दिन वा त्योभन्दा बढी पैदल यात्रा गरेर मामाघर पुगिन्थ्यो। बाटोमा चौतारीमा आराम गर्ने, खोलाको पानी पिउने, उकालो ओरालो काट्दै गफ गर्ने र टाढाबाट मामाघर देखिँदा आउने खुसी आफैँमा एउटा अविस्मरणीय अनुभव थियो। दशैँ, तिहार तथा अन्य चाडपर्व आउनुभन्दा धेरै दिनअघिदेखि घर सफा गर्ने, बाटोघाटो मिलाउने, नयाँ लुगा पर्खने, पिङ हाल्ने र टाढाका आफन्त आउने प्रतीक्षा सुरु हुन्थ्यो। चाड केवल एक दिनको कार्यक्रम थिएन; हप्तौँसम्म परिवार, आफन्त र गाउँलाई जोड्ने उत्सव थियो। आज सयौँ किलोमिटर केही घण्टामै पार गर्न सकिन्छ, तर कहिलेकाहीँ नजिकैका आफन्तलाई भेट्न महिनौँ बित्छन्। चाडपर्व अझै हाम्रो पहिचान र संस्कृतिका महत्वपूर्ण हिस्सा हुन्, तर व्यस्त जीवन, रोजगारी र विदेश बसाइका कारण धेरैका लागि तिनको रौनक केही दिन वा केही घण्टामा सीमित हुँदै गएको छ।

गाउँमा कसैको विवाह हुने खबर आउँदा आफ्नै घरमा उत्सव आएजस्तो लाग्थ्यो। विवाह कसको हो भन्नेभन्दा पनि “कहिले हो?” भन्ने उत्सुकता हुन्थ्यो। साथीहरूबीच कसले के लगाउने, कहिले जाने, कति बेर नाच्ने भन्ने कुरा दिनौँअघिदेखि चल्थ्यो। बाजा बज्न थालेपछि गाउँ नै जाग्थ्यो। युवायुवती, बालबालिका र ठूलाबडा सबै आआफ्नै तरिकाले रमाउँथे। कसैको विवाहमा गएर साथीहरूसँग नाच्नु, हाँस्नु र रात अबेरसम्म रमाउनु वर्षौँसम्म सम्झनामा बस्ने घटना हुन्थ्यो। विवाह दुई व्यक्तिको मात्र होइन, दुई परिवार र कहिलेकाहीँ दुई गाउँलाई जोड्ने उत्सव हुन्थ्यो। कसैले दाउरा ल्याउँथ्यो, कसैले खाना पकाउँथ्यो, कसैले पाहुना सम्हाल्थ्यो त कसैले अन्य व्यवस्थामा सहयोग गर्थ्यो। पैसा धेरै नभए पनि सहयोग गर्ने हात र मन धेरै हुन्थे। आज विवाह अझ आकर्षक, व्यवस्थित र सुविधाजनक भएका छन्, तर पूरै गाउँलाई आफ्नो बनाउने त्यो सामूहिक उत्साहको स्वाद बेग्लै थियो।

पाहुना सत्कार तथा जन्ममृत्युमा समुदायको सहभागिता पनि पुरानो जीवनको महत्वपूर्ण पक्ष थियो। घरमा अचानक पाहुना आउँदा बोझ होइन, खुसी मानिन्थ्यो घरमा जे पाकेको छ त्यही बाँडेर खुवाइन्थ्यो र राम्रो ओछ्यान पाहुनालाई दिइन्थ्यो। बच्चा जन्मिँदा खुसी समुदायभरि बाँडिन्थ्यो भने मृत्यु हुँदा शोकमा परेको परिवारलाई एक्लै छोडिँदैनथ्यो। खाना बनाउनेदेखि पाहुना सम्हाल्ने, संस्कार पूरा गर्ने र परिवारलाई भावनात्मक साथ दिनेसम्म समुदाय एकजुट हुन्थ्यो। आज होटल, क्याटरिङ र अन्य व्यावसायिक सेवाले यस्ता कार्यक्रमलाई व्यवस्थित र सहज बनाएका छन्, तर जीवनका सुखदुःखमा मानिसलाई सेवाभन्दा बढी मानवीय उपस्थिति, आत्मीयता र साथ चाहिन्छ भन्ने कुरा बिर्सनु हुँदैन।

स्वास्थ्यको दृष्टिले भने पुरानो समयलाई केवल राम्रो भनेर चित्रण गर्नु उचित हुँदैन। अस्पताल, औषधि र आधुनिक उपचारको पहुँच कमजोर थियो, जसका कारण आज सामान्य रूपमा उपचार हुने रोगले समेत ठूलो समस्या निम्त्याउन सक्थ्यो। महिलामाथि घर र खेतको कामको ठूलो बोझ थियो, कठिन शारीरिक श्रम गर्नुपर्थ्यो र धेरै बालबालिकाले शिक्षा तथा स्वास्थ्य सेवाको पर्याप्त अवसर पाउँदैनथे। तर दैनिक जीवनमा हिँडाइ, शारीरिक श्रम, घरमै तयार पारिएका सामान्य खानेकुरा र प्रकृतिसँगको सम्पर्क बढी थियो। आज चिकित्सा विज्ञानले असंख्य जीवन बचाएको छ, उपचारको स्तर धेरै माथि पुगेको छ र जीवन सहज भएको छ। अर्कोतर्फ, कम शारीरिक गतिविधि, लामो समय स्क्रिनअगाडि बस्ने बानी, तनाव र अत्यधिक प्रशोधित खानेकुराले नयाँ स्वास्थ्य चुनौतीहरू थपेका छन्। त्यसैले हामीले पुरानो समयको कठिनाइ होइन, त्यस समयको सक्रिय जीवनशैलीलाई आधुनिक स्वास्थ्य विज्ञानसँग जोड्न सक्नुपर्छ।

मनोरञ्जन र सामाजिक सम्बन्धमा प्रविधिले सबैभन्दा ठूलो परिवर्तन ल्याएको छ। पहिले खोलाको किनारमा परिवार र साथीहरूसँग गरिएको वनभोज, जंगलको यात्रा, गाउँको मेला, फुटबलको खेल वा साँझ चौतारीमा बसेर गरिने गफ नै पर्याप्त मनोरञ्जन थियो। एउटा रेडियो वरिपरि धेरै मानिस बसेर समाचार वा गीत सुन्थे। आज प्रत्येक व्यक्तिसँग आफ्नै मोबाइल, टेलिभिजन र मनोरञ्जनको संसार छ। सामाजिक सञ्जालले संसारको अर्को कुनामा बसेको परिवारसँग भिडियो कल गर्न, जन्मदिन, विवाह, सफलता र दुःखका खबर केही सेकेन्डमै बाँड्न सम्भव बनाएको छ—यो प्रविधिको ठूलो उपलब्धि हो। तर यही सुविधाले कहिलेकाहीँ वास्तविक जीवनभन्दा अनलाइन जीवनलाई बढी महत्व दिने अवस्था पनि सिर्जना गरेको छ। पहिले मानिससँग देखाउनका लागि धेरै कुरा थिएनन्, तर बाँड्नका लागि धेरै समय थियो। आज हामीले खाएको खाना, लगाएको कपडा, घुमेको ठाउँ र मनाएको चाड तुरुन्तै संसारलाई देखाउन सक्छौँ; तर फोटो खिच्ने र पोस्ट गर्ने हतारमा त्यही क्षणलाई मनदेखि अनुभव गर्न छुटिरहेको त छैन भन्ने प्रश्न पनि आफैँलाई सोध्नुपर्छ।

सायद हामीसँग पहिले सामान कम थिए, तर सम्झना धेरै थिए।

हामीसँग आफ्नै मोबाइल थिएन, तर बोल्ने मान्छे धेरै थिए। आफ्नै कोठा थिएन, तर एक्लोपन कम थियो। गाडी थिएन, तर आफन्त भेट्न पाइला रोकिँदैनथे। महँगा खेलौना थिएनन्, तर खेल्नका लागि साथी र खुला आकाश थियो। होटलका ठूला भोज थिएनन्, तर एउटै भान्साको खाना धेरै जनाले बाँडेर खान्थे। फोटो कम थिए, तर आँखाले देखेका र मनले साँचेर राखेका सम्झना धेरै थिए।

हामीलाई पुरानो समय फिर्ता चाहिएको होइन त्यो समयको आत्मीयता हराउन नदिऔँ भन्ने मात्र हो।

यसको अर्थ पुरानो जीवन सबै राम्रो र आधुनिक जीवन सबै नराम्रो थियो भन्ने होइन। पुरानो समयमा गरिबी, कठिन श्रम, सीमित शिक्षा, उपचार र यातायातको अभाव तथा सूचनाको कमी जस्ता गम्भीर समस्या थिए। आज विज्ञानले जीवन बचाएको छ, शिक्षाले अवसर दिएको छ, बिजुलीले संसार उज्यालो बनाएको छ, गाडी र विमानले दूरी छोट्याएका छन् र इन्टरनेटले संसारको ज्ञान हाम्रो हातमा ल्याइदिएको छ। यी सबै मानव प्रगतिका महत्वपूर्ण उपलब्धि हुन्।

हामीलाई फेरि बिजुलीबिनाको जीवन चाहिएको होइन, तर बालबालिकाको हाँसोले भरिएको आँगन चाहिएको हो। फोन फाल्नुपर्ने होइन, तर कहिलेकाहीँ फोन छेउमा राखेर परिवारसँग खुलेर कुरा गर्ने समय चाहिएको हो। गाडी छोडेर दिनौँ हिँड्नुपर्ने होइन, तर शरीर चलाउने बानी चाहिएको हो। आधुनिक घर छोडेर पुरानो झुपडीमा फर्किनुपर्ने होइन, तर त्यो सानो घरभित्र रहेको ठूलो मन जोगाउनुपर्ने हो। सामाजिक सञ्जाल छोड्नुपर्ने होइन, तर हजारौँ अनलाइन साथीको बीचमा वास्तविक साथी, आफन्त र छिमेकीलाई बिर्सनु हुँदैन।

हाम्रा छोराछोरी हामीभन्दा धेरै शिक्षित, सक्षम र सफल बनून्। उनीहरूले कम्प्युटर र नयाँ प्रविधि चलाउन जानून्, तर सामान्य खाना पकाउन र आफ्नो काम आफैँ गर्न पनि जानून्। संसारको नक्सा चिन्न सकून्, तर आफ्नो गाउँ, पुर्खा र संस्कृतिको कथा पनि जानून्। धेरै भाषा बोल्न सकून्, तर आफ्ना हजुरबुबा–हजुरआमासँग आत्मीयतापूर्वक कुरा गर्न पनि सकून्। ठूलो विश्वविद्यालयमा पढून्, तर शिक्षक र श्रमको सम्मान गर्न नबिर्सून्। संसारभर यात्रा गरून्, तर खोलाको किनारमा परिवारसँग बसेर सामान्य वनभोजमा पनि खुसी हुन सकून्। साथीको दुःखमा साथ दिन, छिमेकीलाई चिन्न, पाहुनाको सम्मान गर्न, ठूलालाई आदर गर्न, सानालाई माया गर्न र चाडपर्वको वास्तविक अर्थ बुझ्न सकून्।

समय बदलिनु स्वाभाविक हो, तर सम्बन्ध बदलिनैपर्छ भन्ने छैन।

हाम्रा सन्तानले हामीले भोगेको अभाव भोग्नु नपरोस् तर हामीले पाएको माया उनीहरूले पनि पाऊन्।

हामीले हिँडेको कठिन बाटो उनीहरूले हिँड्नु नपरोस् तर आफन्तसम्म पुग्ने मन उनीहरूसँग रहिरहोस्।

हामीले पढेजस्तो मट्टीतेलको बत्तीमा रातभर पढ्नु नपरोस् तर मेहनत गर्ने बानी कहिल्यै नहराओस्।

हामीले जस्तो सबै कठिनाइ सहनु नपरोस् तर जीवनको मूल्य बुझ्ने संस्कारचाहिँ उनीहरूमा रहिरहोस्।

किनकि आधुनिकताले जीवनलाई सजिलो बनाउन सक्छ, शिक्षाले ज्ञान दिन सक्छ, पैसाले ठूलो घर बनाउन सक्छ र प्रविधिले संसारलाई जोड्न सक्छ; तर त्यो ठूलो घरलाई वास्तविक “घर” बनाउने माया, संस्कार, अनुशासन, मित्रता, सहयोग र आत्मीयता भने हामीले नै जोगाएर अर्को पुस्तालाई हस्तान्तरण गर्नुपर्छ। ❤️🙏

नेत्र आचार्य

ह्यारिसबर्ग, पेन्सिलभेनिया, अमेरिका 🇺🇸

यो लेख पढिसकेपछि तपाईंलाई कस्तो महसुस भयो?

नेत्र आचार्य
ह्यारिसबर्ग, पेन्सिलभेनिया, अमेरिका 🇺🇸

यो लेख पढिसकेपछि तपाईंलाई कस्तो महसुस भयो?